During the course of 19th century Mufti, Sadaruddin Azurdah (1789-1868) had been an eminent scholar and a renowned literary figure of undivided India. His contributions towards the glorification of Delhi, the unmatched city of that time, had been multiple. Sir Syed Ahmed Khan ranks him, in his famous book Aasar-ul-Sanadid, as an accomplished theologue. No doubt he was regarded as virtuous, saintly, and reliable in the field of metaphysical branches of knowledge. He played an important role in promotion of Urdu poetry. His literary pursuits earned him a Laurel for his authenticity in Arabic, Persian and Urdu poetry. He was known to be an acquaintance and admirer of Ghalib. His house was a meeting place for scholars, poets, and literary figures. His Urdu poetry is not in multitude but cannot be ignorable because of its impressive style. Though less in quantity, it is rich in quality. It is simple in narration, easy to understand and far from ambiguity. In this article Mufti Sadruddin Azardah's contributions and services towards Urdu language and literature are specifically discussed and analyzed.

حواشی

(۱)           رحمان علی، تذکرہ علماے ہند، مترجم: محمد ایوب قادری (کراچی:پاکستان ہسٹاریکل سوسائٹی،۲۰۰۳ء)،ص۲۲۴

(۲)           عبدالرحمٰن پرواز اصلاحی، مفتی صدرالدین آزردہ (دہلی: مکتبہ جامعہ لمیٹڈ، ۱۹۷۷ء)،ص۱۳

(۳)          رحمان علی، تذکرہ علماے ہند، محولہ بالا، ص ۲۲۴

(۴)          سرسیّد احمد خان، آثار الصنادید (کراچی: پاکستان ہسٹاریکل سوسائٹی، ۱۹۶۶ء)،ص۲۵۳

(۵)          غلام رسول مہر، نقشِ آزاد (لاہور: کتاب منزل، ۱۹۵۸ء)،ص۳۱۳

(۶)           انتظام اللہ شہابی، غدر کے چند علما (دہلی: نیا کتاب گھر، سن ندارد)، ص۴۸

(۷)          لالہ سری رام، خم خانۂ جاوید، جلد اول (دہلی:۱۹۰۸ء)،ص۵۴

(۸)          مولوی عبدالحق، مرحوم دلی کالج (دلی: انجمن ترقی اردو، ۱۹۸۹ء)،ص۶۳،۵۵

(۹)           الطاف حسین حالی، یادگارِ غالب (کراچی: ادارۂ یادگارِ غالب ۱۹۹۷ء)،ص۱

(۱۰)         غلام رسول مہر، نقشِ آزاد، محولہ بالا، ص: ۲۱۶-۲۱۷

(۱۱)          حکیم عبدالحئی، گل رعنا (اعظم گڑھ: دار المصنّفین،۱۹۲۱ء)،ص۲۲۷

(۱۲)         فقیر محمد جہلمی، حدائق الحنفیہ (لکھنؤ: مطبع نامی منشی نول کشور، ۱۸۹۱ء)،ص۴۸۱

(۱۳)         رحمان علی، تذکرہ علماے ہند، محولہ بالا، ص۲۲۵

(۱۴)         مختارالدین احمد، مقدمہ، مشمولہ تذکرۂ آزردہ، مصنف صدرالدین آزردہؔ (کراچی: انجمن ترقی اردو، ۱۹۷۴ء)،ص۱۳-۱۵

(۱۵)         مصطفےٰ خان شیفتہ، گلشنِ بے خار، مترجم محمد احسان الحق، (کراچی: آل پاکستان ایجوکیشنل کانفرنس، ۱۹۶۲ء)،ص۲۵۱، لالہ سری رام، خم خانۂ جاوید، جلد اول، محولہ بالا، ص: ۵۵

(۱۶)         مختارالدین احمد، مقدمہ مشمولہ، تذکرۂ آزردہ، محولہ بالا ص ۱۵

(۱۷)         ایضاً

(۱۸)         عبدالرحمٰن پرواز اصلاحی، صدرالدین آزردہ، محولہ بالا، ص۱۸۵

(۱۹)          مختار الدین احمد، مقدمہ، مشمولہ تذکرۂ آزردہ، محولہ بالا، ص ۱۱

(۲۰)         غلام رسول مہر، نقشِ آزاد، محولہ بالا، ص۳۱۲

(۲۱)         کریم الدین وفیلن، طبقات الشعراے ہند (دہلی: مطبع العلوم مدرسہ، ۱۸۴۷ء)،ص۴۴۶

(۲۲)         اسد اللہ خاں غالبؔ، عودِ ہندی (لاہور: مجلس ترقی ادب، ۱۹۶۷ء)،۳۹۲

(۲۳)        امداد صابری، دہلی کی یادگار ہستیاں (دہلی:جمال پرنٹنگ پریس، ۱۹۷۲ء)،ص۲۸۵-۲۸۶

(۲۴)        لالہ سری رام، خم خانۂ جاوید، جلد اول، محولہ بالا، ص:۵۴

(۲۵)        اسد اللہ خان غالب، پنج آہنگ، مترجم محمد عمر مہاجر (کراچی: ادارۂ یادگارِ غالب، ۱۹۶۹ء)،ص۱۳

(۲۶)         یوسف سلیم چشتی، مقدمہ مشمولہ شرح دیوانِ غالب (دہلی: اعتقاد پبلشنگ ہاؤس، ۱۹۹۲ء)،ص۸۵

(۲۷)        کلب علی خاں فائق، مومن (لاہور: مجلس ترقی ادب، ۱۹۶۱ء)،ص۲۱۶

(۲۸)        سر سیّد احمد خان، آثار الصنادید، محولہ بالا، ص ۲۶۳

(۲۹)         عبدالرحمٰن پرواز اصلاحی، صدرالدین آزردہ، محولہ بالا ص ۸۶

(۳۰)        سر سیّد احمد خان، آثار الصنادید، محولہ بالا، ص ۲۶۲

(۳۱)         لالہ سری رام، خم خانۂ جاوید، جلد اول، محولہ بالا، ص ۶۰

(۳۲)        ایضا، ص ۵۶

(۳۳)        مختا رالدین احمد، مقدمہ، محولہ بالا، ص ۹

(۳۴)        سر سیّد احمد خان، آثار الصنادید، محولہ بالا، ص ۲۶۱

(۳۵)        لالہ سری رام، خم خانۂ جاوید، جلد اول، محولہ بالا، ص،۶۰

(۳۶)        سر سید احمد خان، آثارالصنادید، محولہ بالا، ص،۲۶۲

(۳۷)        ایضاً، ص: ۲۶۳

(۳۸)        ایضاً، ص۲۶۱

(۳۹)         ایضاً، ص۲۶۴

(۴۰)        عبدالغفور نساخ، سخن شعرا (لکھنو: مطبع منشی نول کشور، ۱۸۷۴ء)ص۲۳-۲۴

(۴۱)         ایضاً، ص ۳۲، لالہ سری رام، خم خانۂ جاوید، جلد اول، محولہ بالا، ص ۵۸-۵۹

(۴۲)        لالہ سری رام، خم خانۂ جاوید، جلد اول، محولہ بالا، ص ۶۰

(۴۳)        انور سدید، اردو ادب کی مختصر تاریخ، (لاہور عزیز بک ڈپو،  ۱۹۹۸ء)،ص۲۶۰

(۴۴)        لالہ سری رام، خم خانۂ جاوید، جلد اول، محولہ بالا، ص۵۹

(۴۵)        ایضاً

(۴۶)        سر سیّد احمد خان، آثار الصنادید، محولہ بالا، ص۲۶۱

(۴۷)        عبدالرحمٰن پرواز اصلاحی، صدرالدین آزردہ، محولہ بالا، ص۱۸۷

(۴۸)        لالہ سری رام، خم خانۂ جاوید، جلد اول،محولہ بالا، ص ۵۹،۵۷

(۴۹)         ایضاً، ص ۵۶

(۵۰)        نظامی بدایونی، انقلابِ دہلی (بدایوں: نظامی پریس، ۱۹۳۱ء)،ص۳

(۵۱)         لالہ سری رام، خم خانۂ جاوید، جلد اول، محولہ بالا، ص: ۵۵

(۵۲)        نظامی بدایونی، انقلابِ دہلی، محولہ بالا، ص۱

(۵۳)        ایضاً، ص۲

(۵۴)        ڈاکٹر امیر عارفی، شہر آشوب ایک تجزیہ (دہلی: کلکتہ آفسیٹ پریس،۱۹۹۴ء)،ص۱۸۲

(۵۵)        نظامی بدایونی، انقلابِ دہلی، محولہ بالا، ص۳

(۵۶)        امداد صابری، دہلی کی یادگار ہستیاں، محولہ بالا،ص۲۹۰

(۵۷)        تحسین سروری، غالب اور معاصرینِ غالب، ”ریاض الفردوس“ میں مشمولہ اردو نامہ، کراچی، شمارہ: ۹ ،جولائی تا دسمبر،۱۹۶۲ء)،ص۱۰

(۵۸)        لالہ سری رام، خم خانۂ جاوید، جلد اول، ص۵۸

مآخذ:

(۱)           احمد، مختار الدین، مقدمہ، مشمولہ تذکرۂ آزردہ، مصنف صدر الدین آزردہ، کراچی: انجمن ترقی اردو، ۱۹۷۴ء

(۲)           اصلاحی، عبد الرحمٰن پرواز، مفتی صدر الدین آزردہ، دہلی: مکتبہ جامعہ لمیٹڈ، ۱۹۷۷ء

(۳)          انور سدید، اردو ادب کی مختصر تاریخ، لاہور: عزیز بک ڈپو، ۱۹۹۸ء

(۴)          جہلمی، فقیر محمد، حدائق الحنفیہ، لکھنؤ: مطبع نامی منشی نول کشور، ۱۸۹۱ء

(۵)          چشتی، یوسف سلیم، مقدمہ، مشمولہ شرح دیوانِ غالب، دہلی: اعتقاد پبلشنگ ہاؤس، ۱۹۹۲ء

(۶)           حالیؔ، الطاف حسین، یادگارِ غالب، کراچی: ادارۂ یادگارِغالب، ۱۹۹۷ء

(۷)          خان، سید احمد، سر، آثار الصنادید، کراچی: پاکستان ہسٹاریکل سوسائٹی، ۱۹۶۶ء

(۹)           سری رام، لالہ، خم خانۂ جاوید، جلد اول، دہلی:ہمدرد پریس، ۱۹۰۸ء

(۱۰)         شہابی، انتظام اللہ، غدر کے چند علما، دہلی: نیا کتاب گھر، سن ندارد

(۱۱)          شیفتہ، مصطفےٰ خاں، گلشن بے خار، مترجم محمد احسان الحق، کراچی: آل پاکستان ایجوکیشنل کانفرنس، ۱۹۶۲ء

(۱۲)         صابری، امداد، دہلی کی یادگار ہستیاں، دہلی:جمال پرنٹنگ پریس، ۱۹۷۲ء

(۱۳)         عارفی، امیر، ڈاکٹر، شہر آشوب ایک تجزیہ، دہلی:کلکتہ آفسیٹ پریس،  ۱۹۹۴ء

(۱۴)         عبد الحق، مولوی، مرحوم دلی کالج، دلی: انجمن ترقی اردو، ۱۹۸۹ء

(۱۵)         عبد الحئی، حکیم، گل رعنا، اعظم گڑھ: دار المصنّفین، ۱۹۲۱ء

(۱۶)         علی، رحمان، تذکرہ علماے ہند، مترجم محمد ایوب قادری، کراچی: پاکستان ہسٹاریکل سوسائٹی، ۲۰۰۳ء

(۱۷)         غالب، اسد اللہ خاں، پنج آہنگ، مترجم محمد عمر مہاجر، کراچی: ادارہ ٔیادگارِ غالب، ۱۹۶۹,

(۱۸)         ______، عودِ ہندی، لاہور: مجلس ترقی  ادب، ۱۹۶۷ء

(۱۹)          فائق، کلب علی خاں، مومن، لاہور: مجلس ترقی ادب، ۱۹۶۱ء

(۲۰)         کریم الدین و فیلن، طبقات الشعراے ہند، دہلی: مطبع العلوم مدرسہ، ۱۸۴۷ء

(۲۱)         مہر، غلام رسول، نقشِ آزاد، لاہور: کتاب منزل، ۱۹۵۸ء

(۲۲)         نساخ، عبد الغفور، سخن شعرا، لکھنؤ: مطبع منشی نول کشور، ۱۸۷۴ء

(۲۳)        نظامی بدایونی، انقلابِ دہلی، بدایوں: نظامی پریس، ۱۹۳۱ء

رسائل

(۱)           سروری، تحسین، غالب اور معاصرینِ غالب ”ریاض الفردوس“ میں مشمولہ اردو نامہ، کراچی، شمارہ: ۹ ،جولائی تا دسمبر، ۱۹۶۲ء